حركت از اقتصاد نفت بنيان به اقتصاد دانش بنيان
این گزارش بحث گسترش فرهنگ كارآفريني در ساختار آموزشي را بررسي مي‌كند.

اقتصاد خلاق: موضوع «مديريت منابع» در برابر «اتلاف منابع» يا «نفرين منابع» كه برخي از تحليلگران از آن براي ترسيم واقعيت بهره‌وري در هر جامعه‌يي استفاده مي‌كنند، موضوعي است كه همواره به عنوان يكي از پيش‌فرض‌هاي اساسي علوم اقتصادي مطرح بوده است. واقعيتي كه از منظر كارشناسي بايد از دوران كودكي و مقاطع ابتدايي تحصيلي در ذهن كودكان و نوجوانان به عنوان يك ارزش متعالي تثبيت شود. اما پرسش كليدي اين است كه ساختار آموزشي ايران تا چه اندازه براساس اين تفكر مبتني بر ارزش‌آفريني براي فرهنگ كار و بهره‌وري شكل گرفته است؟ برخي معتقدند، ژاپني‌ها (به عنوان يك نمونه متعالي از خلق بهره‌وري در منابع) به طور بنيادين خصلت بهره‌‌وري دارند و سر و ته‌ شان را كه بزنيد، مي‌خواهند به هر وسيله ممكن اتلاف را با هدف خلق خروجي‌هاي ارزشمند كمينه كنند؛ اما اين فرآيند براي ايراني جماعت با اما و اگرهاي فراواني روبه‌رو بوده و براساس آمارهاي مستند ايرانيان به طرز حيرت‌انگيزي از يك ميل پنهان به سمت اتلاف منابع برخوردار هستند، ميلي كه از دوران كودكي شكل مي‌گيرد و در تمام طول زندگي امتداد پيدا مي‌كند. كافي است، نگاهي به ميزان مصرف انرژي در كشورمان در مقايسه با ساير نمونه‌هاي جهاني بيندازيد تا به اين خصيصه اقتصادي و اجتماعي ايرانيان پي ببريد. اهميت مديريت منابع در فرآيند كسب و كار و خلق ثروت يك عامل كليدي و تاثيرگذار است كه فقدان آن در برخي موارد شاكله كلي توليد و تجارت را با مشكلات عديده روبه‌رو مي‌كند. وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعي نشستي براي ارزيابي مشكلاتي كه در ساختار آموزشي ايران براي گفتمان‌سازي در حوزه «مديريت منابع كسب و كار» وجود دارد، برگزار كرد تا از دل يك بحث تحليلي چشم‌انداز تازه‌يي در اين بخش گشوده شود.

تغيير نگرش‌ها به فرهنگ كارآفريني

آموزش و پرورش در همه كشورهاي جهان مساله بزرگي براي دولت‌هاست. حتي پيشرفته‌ترين نظام‌هاي آموزش و پرورش جهان مدام تئوري‌هاي جديدي ارائه مي‌دهند و مي‌كوشند با ايجاد تغييرات لازم در نظام آموزش و پرورش خود براي رويارويي با شرايط عصر جديد آماده شوند. اما اين فرآيند در كشور ما هرگز به صورت جدي و اصولي مورد بررسي و تحليل قرار نگرفته كه از چه طريقي مي‌توان ساختار آموزشي كشور را در خدمت بهره‌وري قرار داد. يك پژوهشگر حوزه كار با بيان اينكه به نظر مي‌رسد جامعه ايران دچار نفرين منابع شده است، گفت: در كتاب‌هاي درسي ژاپن به جوانان تاكيد مي‌شود كشورتان «هيچ» ندارد جز فكر و همت شما براي ساخت وطن اما در كتاب‌هاي درسي ايران به طور دايم بر منابع زيرزميني و خدادادي تاكيد شده است.

«محمدحسين شريفي‌ساعي» در نشست علمي تحليل محتواي كتاب‌هاي درسي دبيرستان(دوره دوم متوسطه) از منظر توجه به نگرش به «فرهنگ كار» كه در محل وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعي برگزار شد، افزود:«جامعه ايراني نيازمند آن است كه از «اقتصاد نفت بنيان» به «اقتصاد دانش بنيان» حركت كند. اين جراحي بزرگ اقتصادي نيازمند تغيير فرهنگ كار در ايران است. نوع‌آوري‌ها و اختراعات علمي مولد كارآفريني‌هاي گسترده در يك جامعه است.» به گفته اين پژوهشگر در كشورهاي توسعه‌يافته بين «توليد مقاله علمي» و «اختراع» فاصله اندكي وجود دارد. شريفي‌ساعي معتقد است، هم‌اكنون جامعه ايران به دانشجو كارآفرين بيشتر از دانشجو جوياي كار نياز دارد. براي تغيير فرهنگ كار بايد نگرش‌ها را تغيير داد و كتاب‌هاي درسي، نخستين ميدان براي تغيير نگرش‌ها بين جوانان است.

مولفه‌هاي فرهنگ كار

اين پژوهشگر، تعاون و همكاري گروهي در انجام كارها، كار و تلاش مضاعف، رعايت نظم در كارها، رعايت تقسيمات كاري، رعايت مسائل سازماني، نگرش مثبت به كار، كارآيي و بهره‌وري، عدالت سازماني، رضايت شغلي، بهره‌گيري مناسب از فناوري جديد، تعهد كاري و مديريت مشاركتي را مولفه‌هاي فرهنگ كار عنوان كرده است.

شريفي‌ساعي با اشاره به روش پژوهش گفت: تحليل محتواي كمي، روش انجام شده در اين پژوهش است. جامعه آماري پژوهش شامل كتاب‌هاي درسي دوره دبيرستان در دوره متوسطه شامل: پنج كتاب درسي در سه پايه درسي متفاوت و در پنج حوزه مختلف شامل كتاب‌هايي با موضوعات ديني، اقتصادي، اجتماعي، تاريخي و ادبي است. وي روش تجزيه و تحليل داده‌ها را تحليل آماري در سطح توصيفي و استنباطي عنوان كرد.

به گزارش ايرنا، كتاب‌هاي درسي در اين پژوهش شامل كتاب‌هاي سال اول دبيرستان دين و زندگي (1) مطالعات اجتماعي سال اول دبيرستان، اقتصاد سال دوم دبيرستان و تاريخ معاصر ايران سال سوم دبيرستان بوده است. شريفي‌ساعي، تعداد گزاره‌هاي به دست آمده و مرتبط با فرهنگ كار را 224 گزاره عنوان كرد و گفت: «ميانگين گزاره به هر صفحه حدود هر پنج صفحه است. در كتاب‌هاي دين و زندگي (1) 74 مورد (38 درصد)، مطالعات اجتماعي 66 مورد (29 درصد)، اقتصاد 64 مورد (28 درصد) ادبيات فارسي (2) 10 مورد (پنج درصد) و تاريخ معاصر (2) 10 مورد (پنج درصد) به موضوع فرهنگ كار اشاره شده است. به عبارتي در كتاب‌هاي سال اول دبيرستان 62 درصد، سال دوم دبيرستان 33 درصد و سال سوم دبيرستان پنج درصد به موضوع فرهنگ كار اشاره شده است.»

گزاره‌هاي فرهنگ كار

اين پژوهشگر اجتماعي با بيان اينكه ميزان توجه به مولفه‌هاي مختلف فرهنگ كار در اين كتاب‌ها يكسان نبوده است، افزود: «بالاترين ميزان توجه به ترتيب مربوط به مولفه‌هاي «ايجاد نگرش مثبت به كار»، «كار و تلاش مضاعف» ‌«بهره‌گيري مناسب از فناوري جديد» و «كارآيي و بهره‌وري» بوده است. همچنين به برخي از مولفه‌هاي فرهنگ كار در هيچ‌يك از اين پنج كتاب كمترين توجهي نشده است.»

به گفته شريفي‌ساعي مولفه‌هاي «رعايت مسائل سازماني» و «عدالت سازماني» ازجمله مواردي است كه با بي‌توجهي كامل در اين كتاب‌ها روبه‌رو بوده‌اند.

اين پژوهشگر اجتماعي گفت: «فرهنگ كار سازماني در كتاب‌هاي درسي به طور تقريب مورد غفلت كامل قرار گرفته است. فرهنگ كار در كتاب‌هاي درسي به جاي بعد سازماني در بعد فردي مورد توجه بوده است.»

شريفي‌ساعي اظهار كرد: «با افزايش مقطع تحصيلي، توجه به فرهنگ كار به جاي آنكه بيشتر شود، كمتر شده و روحيه كارآفريني تنها يك درصد از توجه به فرهنگ كار را در كتاب‌هاي درسي به خود اختصاص داده است.»

برنامه دولت براي گسترش فرهنگ كار در مدارس

در شرايطي كه سال‌هاست ضرورت به كار‌گيري مفاهيم تئوريك و عمل كارآفريني در مدارس ايران مطرح شده است تا سال تحصيلي 95-94 هيچ برنامه مشخصي براي اين منظور انديشيده نشده بود. در 7 ارديبهشت ماه 94 بود كه معاون متوسطه وزير آموزش و پرورش از چاپ كتاب كارآفريني در سال تحصيلي 95-94 تحت عنوان صد دانه ياقوت ويژه مدارس ابتدايي خبر داد. حركتي كه هر چند مي‌توان آن را يك گام رو به جلو محسوب كرد اما به هيچ عنوان براي گفتمان‌سازي در اين خصوص كافي نيست.

علي زرافشان در آن زمان در گفت‌وگو با ميزان در پاسخ به اين پرسش كه چه تدابيري جهت توجه بيشتر و ارائه آموزش در حوزه كارآفريني به دانش‌آموزان سراسر كشور در دستور كار قرار دارد، اظهار كرد: «در سال تحصيلي 95-94 كتابي با محوريت كارآفريني ويژه دانش‌آموزان ابتدايي منتشر مي‌شود كه صد دانه ياقوت منتشر خواهد شد.» وي در ادامه افزود: «كتاب صد دانه ياقوت كه در آن به مباحث كارآفريني پرداخته شده است، ويژه دانش‌آموزان مقطع ابتدايي بوده كه همزمان با آغاز شروع سال تحصيلي 95-94 به عبارتي از مهر ماه امسال در مراكز آموزشي اين مقطع تحصيلي تدريس مي‌شود.» معاون متوسطه وزير آموزش و پرورش با تاكيد بر اينكه تعداد نيرو براي تدريس كارآفريني بستگي به تعداد كلاسي دارد كه برگزار مي‌كند در خاتمه مطرح كرد:«براي تدريس كارآفريني در مدارس ابتدايي از نيروي موظف رسمي استفاده نمي‌كنيم بلكه مربيان آموزش ديده به صورت حق‌التدريس آموزش‌هاي لازم را به دانش‌آموزان ارائه مي‌دهند.»

ثروتمند شدن يك شبه، بدترين الگوي كار است

ايجاد روحيه كار و كارآفريني در افراد مي‌تواند از سنين كودكي آغاز و اين فرهنگ از سال‌هاي ابتدايي زندگي در افراد نهادينه شود. اين درحالي است كه بايد نوجوانان و جوانان همواره الگوهايي از كار را در جامعه احساس كنند. ثروتمند شدن يك شبه برخي از افراد در جامعه مي‌تواند بدترين الگوي كار در جامعه باشد. اتكا به درآمدهاي نفتي در سال‌هاي پس از انقلاب نه تنها نتوانسته الگويي از كار را ميان جوانان ايجاد كند بلكه ضربه‌هاي ناخوشايندي به قشر جوان در كسب درآمد در كوتاه‌ترين مدت و با سهل‌ترين روش وارد آورده است. در يك بررسي كه در يكي از كاريابي‌هاي استان تهران انجام شده بود بسياري از جوانان پسر وقتي متوجه مي‌شوند دستمزد شغل پيشنهادي مطلوب آنان نيست، مي‌گويند اگر بتوانيم در كار خريد و فروش خودرو وارد شويم دستمزد يك ماهه را يك روزه كسب مي‌كنيم بنابراين چرا بايد يك ماه منتظر چنين درآمدي بمانيم؟ عبارت ياد شده يعني تعطيلي فرهنگ كار و متاسفانه در سقوط اين فرهنگ هيچ كس جز خود ما مقصر نيستيم. شائبه‌هاي بي‌پاسخ كه درخصوص مال‌اندوزي‌هاي نادرست در جامعه عنوان مي‌شود، تيشه به ريشه فرهنگ كار مي‌زند. در جامعه‌يي كه پول معيار ارزش‌ها شود متاسفانه بايد شاهد افول ارزش‌هاي اخلاقي و صعود آسيب‌هاي اخلاقي و اجتماعي بود.

 

برای دریافت آخرین مطالب و گزارشات درباره اقتصاد و صنایع خلاق ایران و جهان عضو کانال «اقتصاد خلاق» در تلگرام شوید

منبع: تعادل